Katika jamii nyingi, magonjwa yanayowapata watoto wadogo yanapokuwa magumu au ya kigeni, mara nyingi hufafanuliwa kupitia mitazamo ya kitamaduni, kimila, au kiimani badala ya kisayansi. Saratani ya limfi kwa watoto (Pediatric Lymphoma) ni miongoni mwa magonjwa yanayogubikwa na dhana potofu nyingi ambazo huleta kikwazo kikubwa katika kuwahi matibabu hospitalini.
Zifuatazo ni mila na imani potofu za kawaida kuhusu ugonjwa huu, pamoja na ukweli wa kitabibu ulio nyuma yake:
1. Imani Kuwa ni Matokeo ya Uchawi, Laana, au Nguvu za Giza
Mila Potofu: Mtoto anapovimba tezi kwa kasi (kama vile kwenye taya au shingoni), familia na majirani wengi hukimbilia kuamini kuwa mtoto amelogwa, ameshtakiwa kwa majini, au familia imepata laana kutokana na makosa ya wazazi au mababu.
Ukweli wa Kitaalamu: Saratani ya limfi ni ugonjwa wa kibaolojia unaotokana na seli nyeupe za damu (lymphocytes) kupata hitilafu katika mfumo wake wa maelekezo ya kikuzi (DNA). Mabadiliko haya ya kijenetiki hutokea kwa bahati mbaya seli zinapojigawa mwilini mwa mtoto na hayana uhusiano wowote na ushirikina. Aidha, aina ya Burkitt Lymphoma inayotokea sana nchini Tanzania inahusishwa na mwingiliano wa maambukizi ya virusi vya Epstein-Barr (EBV) na malaria ya mara kwa mara.
2. Kuchukulia Uvimbe wa Tumbo Kama "Chango la Uzazi" au Minyoo
Mila Potofu: Saratani ya limfi inapoathiri tezi za tumboni, husababisha tumbo la mtoto kuvimba kwa kasi na kujaa maji au kuwa gumu. Jamii nyingi hutafsiri hali hii kama "chango" linalosumbua au minyoo iliyozidi, na hivyo kukimbilia kumpa mtoto mitishamba au kienyeji ili "kutuliza chango."
Ukweli wa Kitaalamu: Uvimbe huo mkubwa na wa kasi unatokana na mrundikano mkubwa wa seli za saratani kwenye tezi na viungo vya ndani kama ini na wengu. Kupoteza muda kutibu chango au minyoo nyumbani kunampa mdudu wa saratani nafasi ya kusambaa maeneo mengine na kufanya ugonjwa kuwa mgumu zaidi kutibika.
3. Hofu Kuwa "Kisu cha Hospitali" (Biopsy) Kinasababisha Saratani Kusambaa
Mila Potofu: Kuna hofu kubwa sana kwamba madaktari wakitumia kisu au sindano kuchukua kinyama cha tezi iliyovimba (Biopsy) kwa ajili ya vipimo, basi watakuwa wameichokonoa au "wameiamsha" saratani hiyo, jambo linalofanya isambae kwa kasi na kumuua mtoto haraka.
Ukweli wa Kitaalamu: Huu ni uongo wa hatari unaorudisha nyuma mapambano dhidi ya saratani. Kuchukua kinyama cha tezi ni hatua ya lazima, salama, na ya kisayansi ili madaktari wajue chini ya darubini ni aina gani hasa ya lymphoma (kama ni Hodgkin au Non-Hodgkin). Bila kipimo hiki, mtoto hawezi kupata dozi sahihi ya dawa za kemikali. Saratani haisambai kwa sababu imeguswa na kisu cha daktari, bali inasambaa yenyewe asilia ikiwa itacheleweshewa dawa.
4. Kuamini Kuwa Saratani ya Mtoto Haiponi (Hukumu ya Kifo)
Mila Potofu: Dhana kwamba saratani ikimkamata mtoto mdogo basi hakuna matumaini tena na kifo kiko nje nje. Imani hii inawakatisha tamaa wazazi na kuwafanya waone hakuna sababu ya kupoteza fedha au muda kumpeleka mtoto kwenye hospitali kubwa za kibingwa.
Ukweli wa Kitaalamu: Tofauti kabisa na saratani za watu wazima, saratani za watoto (ikiwemo lymphoma) zinatibika na kupona kwa kiwango kikubwa sana zikigundulika mapema. Seli za saratani kwa watoto hukua haraka lakini pia hujibu vizuri sana matibabu ya kemikali (highly chemosensitive). Watoto wengi wanaowahi hospitalini wanapona kabisa, wanarudi shule, na kukua kuwa watu wazima wenye afya.
5. Kutanguliza Tiba za Mitishamba na Chale
Mila Potofu: Kuamini kuwa uvimbe wowote wa tezi unapaswa kuanza kutibiwa kwa kuchanja chale na kupaka mitishamba, na kwamba hospitalini ni kimbilio la mwisho kabisa baada ya njia hizo kushindikana.
Ukweli wa Kitaalamu: Mitishamba haina uwezo wa kuzuia au kuua seli za saratani zinazojigawa kwa kasi. Zaidi ya hayo, kemikali zilizomo kwenye baadhi ya mitishamba zinaweza kuharibu kabisa figo na ini la mtoto. Wazazi wanapomfikisha mtoto hospitalini akiwa tayari na ini/figo iliyofeli na saratani iliyosambaa, inakuwa vigumu kwa daktari kumpa dawa za kemikali (chemotherapy) kwa sababu mwili unakuwa dhaifu mno.
Mchango wa Elimu ya Afya
Mila hizi potofu huondolewa kwa juhudi za makusudi za kutoa elimu ya afya kwa jamii (Health Education)—iwe ni kliniki, mashuleni, au kupitia vyombo vya habari. Jamii ikielewa kuwa uvimbe wowote mwilini mwa mtoto usio na maumivu na unaodumu zaidi ya wiki mbili unahitaji vipimo vya daktari, vifo vingi visivyo vya lazima vinaweza kuepukika.
Luguli Healthcare Tips
Kumbuka kutembelea kliniki yetu Buguruni kwa ushauri zaidi wa kitaalamu kuhusu afya yako. Afya yako ni jukumu letu.
