Dalili za mbwa mwenye kichaa

Ugonjwa wa kichaa cha mbwa (Rabies) ni moja kati ya magonjwa hatari zaidi ya kuambukiza yanayoathiri mfumo mkuu wa neva wa wanyama wenye damu moto, akiwemo binadamu. Ugonjwa huu unasababishwa na virusi vya rabies (Rabies virus) na mara nyingi huenezwa kwa njia ya mate kupitia kung'atwa, kurandwa kwenye kidonda kibichi, au mwanzo wa mikwaruzo kutoka kwa mnyama aliyeambukizwa. Mbwa ndiye mnyama anayeongoza kwa asilimia kubwa katika kueneza ugonjwa huu kwa binadamu na wanyama wengine wa kufugwa. Kutokana na ukweli kwamba ugonjwa huu hauna tiba pindi dalili zinapoanza kujitokeza—na karibu kila mara hupelekea kifo—ni jambo la kifo na uzima kwa kila mmiliki wa mbwa na jamii kwa ujumla kufahamu dalili zake mapema. Kutambua ishara hizi hakusaidii tu kuokoa maisha ya watu walio karibu, bali pia kunatoa mwongozo wa kuchukua hatua za haraka za kiusalama kabla maafa hayajatokea.

​Zifuatazo ni dalili kuu za mbwa mwenye kichaa ambazo zimegawanyika katika hatua kuu tatu za ugonjwa huu:

​1. Hatua ya Kwanza: Mabadiliko ya Tabia (Prodromal Stage)

​Hii ni hatua ya mwanzo kabla ya ugonjwa kulipuka kikamilifu. Hudumu kwa siku 2 hadi 3 na huambatana na mabadiliko ya ghafla ya kitabia:

​Kutofautiana kwa Tabia ya Kawaida: Mbwa ambaye alikuwa mpole na mwenye urafiki ghafla anakuwa mkali, mwenye wasiwasi, na anajitenga. Kinyume chake, mbwa aliyekuwa mkali au mwoga anaweza kuwa mpole kupita kiasi na kutaka ukaribu wa karibu sana na binadamu.

​Homa na Kupoteza Hamu ya Kula: Mbwa anaweza kuonekana mnyonge na kukataa kula chakula chake cha kawaida.

​Kujiramba au Kung'ata Sehemu Iliyong'atwa: Mbwa huonyesha kuwashwa sana au maumivu kwenye lile eneo alilong'atwa hapo awali na mnyama mwingine mwenye ugonjwa.

​2. Hatua ya Pili: Kichaa cha Ukali (Furious Rabies)

​Hii ndiyo hatua inayofahamika zaidi na watu wengi, ambapo virusi vinaanza kushambulia ubongo kwa kasi. Mbwa anakuwa hatari sana katika hatua hii:

​Ukali Uliopitiliza: Mbwa hushambulia na kung'ata kitu chochote kinachoruka, kutembea, au kilichopo mbele yake (ikiwemo mawe, miti, wanyama wengine, na hata wamiliki wake).

​Kula Vitu Visivyofaa: Mbwa huanza kutafuna na kumeza vitu vya ajabu kama vile udongo, mawe, takataka, au mbao.

​Kuhangaika na Kutokulia: Mbwa hushindwa kutulia sehemu moja, anatembea hovyo bila mwelekeo, na macho yake yanaonekana kuwa makubwa na yenye uoga au hasira (macho mekundu).

​Sauti Kubadilika: Kubweka kwa mbwa kunabadilika na kuwa sauti ya kukwaruza au ya chini iliyochanganyika na mlio wa kusononeka, kutokana na misuli ya koo kuanza kupooza.

​3. Hatua ya Tatu: Kichaa cha Upotevu/Kupooza (Dumb/Paralytic Rabies)

​Katika hatua hii, mfumo wa neva unakuwa umeharibika kwa kiasi kikubwa, na kupooza kunaanza kushika kasi:

​Kutoa Mate Mengi Mdomoni (Foaming): Kwa sababu misuli ya koo imepooza, mbwa anashindwa kumeza mate yake mwenyewe. Mate hayo hujirundika na kutoka nje kama povu jeupe au ute mzito.

​Woga wa Maji (Hydrophobia): Mbwa anatamani kunywa maji lakini akijaribu anapata maumivu makali sana ya koo (spasms), jambo linalomfanya ayaogope maji au kukimbia akisikia sauti ya maji yakimwagika.

​Taya Kushuka Chini: Taya la chini linapooza na kuning'inia wazi, na ulimi unaweza kuwa nje.

​Kupooza kwa Mwili na Kifo: Kupooza kunaenea kutoka kwenye kichwa, miguu ya nyuma, hadi mwili mzima. Mbwa anaanguka, anashindwa kupumua, na hatimaye hufa ndani ya siku chache (kawaida ndani ya siku 7 hadi 10 tangu dalili za kwanza zianze).

​Hitimisho

​Ugonjwa wa kichaa cha mbwa ni janga linaloweza kuzuilika kwa asilimia 100, lakini linabaki kuwa tishio kubwa la afya ya jamii ikiwa hatua sahihi hazitachukuliwa. Kinga kuu na ya uhakika dhidi ya ugonjwa huu ni kuwapatia mbwa wote wa kufugwa chanjo ya kichaa cha mbwa kila mwaka. Kama mmiliki wa mnyama au mwanafamilia, unapoona mbwa wako au mbwa wa jirani anabadilika tabia ghafla, anatoa povu mdomoni, au anaonyesha ukali usio wa kawaida, usijaribu kumkaribia, kumshika, au kumtibu mwenyewe; badala yake, toa taarifa mara moja kwa maafisa wa mifugo au mamlaka za afya zilizo karibu. Zaidi ya hayo, ikitokea mtu ameng'atwa au kukwaruzwa na mbwa anayedhaniwa kuwa na kichaa, hatua ya kwanza ya dharura ni kuosha jeraha hilo kwa maji mengi yanayotiririka na sabuni kwa angalau dakika 15, kisha kuwahi hospitali haraka kupata chanjo ya dharura (Post-Exposure Prophylaxis - PEP). Kuchukua hatua hizi kwa haraka na kwa umakini ndiyo ngao pekee inayotenganisha uhai na kifo dhidi ya ugonjwa huu usio na huruma.