Fahamu kuhusu Saratani kwa watoto

Saratani kwa watoto (pediatric cancer) ni kundi la magonjwa ambapo seli za mwili wa mtoto huanza kukua kwa kasi bila kuzingatia mpangilio wa kawaida wa mwili. Tofauti na saratani za watu wazima ambazo mara nyingi husababishwa na mtindo wa maisha au mazingira (kama uvutaji sigara), saratani za watoto mara nyingi hutokana na mabadiliko ya kijenetiki yanatokea kwa bahati mbaya seli zinapokua.

​Hapa nchini Tanzania na maeneo mengi ya Afrika Mashariki, kuna aina fulani za saratani ambazo zinaonekana zaidi kwa watoto. Zifuatazo ni aina kuu za saratani zinazowapata watoto:

​1. Saratani ya Damu (Leukemia)

​Hii ndiyo aina inayoongoza kwa kuwapata watoto wengi duniani. Inashambuliauboho wa mifupa (bone marrow) ambapo seli za damu hutengenezwa, na kusababisha uzalishaji mkubwa wa seli nyeupe za damu zisizo komaa.

​Acute Lymphoblastic Leukemia (ALL): Ndiyo inayotokea zaidi kwa watoto.

​Acute Myeloid Leukemia (AML): Hii nayo hutokea japo kwa uchache kulinganishwa na ALL.

​Dalili kuu: Homa za mara kwa mara, uchovu uliokithiri, kupauka mwili (upungufu wa damu), kuvuja damu puani au kwenye fizi, na madoa mekundu kwenye ngozi.

​2. Saratani ya Tezi za Limfi (Lymphoma)

​Saratani hii inashambulia mfumo wa kinga ya mwili, hasa tezi za limfi (lymph nodes).

​Burkitt Lymphoma: Hii ni aina ya saratani inayoonekana sana kwa watoto wa Kitanzania na ukanda wa Afrika Mashariki. Inahusishwa kwa kiasi kikubwa na maambukizi ya virusi vya Epstein-Barr (EBV) na malaria ya mara kwa mara. Mara nyingi huonekana kama uvimbe mkubwa usio na maumivu kwenye taya au tumboni.

​Hodgkin na Non-Hodgkin Lymphoma: Aina nyingine zinazoweza kuwapata watoto wakubwa kidogo na vijana.

​Dalili kuu: Kuvimba kwa tezi (shingoni, makapuni, au kwenye kinena), homa za usiku, na kupungua uzito bila sababu.

​3. Saratani ya Macho (Retinoblastoma)

​Hii ni saratani inayotokea kwenye retina ya jicho na huwapata zaidi watoto wachanga na walio chini ya umri wa miaka mitano.

​Dalili kuu: Alama nyeupe kwenye mboni ya jicho (picha ikipigwa kwa kutumia flash, jicho linaonekana lina mwanga mweupe badala ya mwekundu – hii huitwa leukocoria), macho kutazama upande tofauti (strabismus/mchongo), au jicho kuvimba na kuwa jekundu.

​4. Saratani ya Figo (Wilms' Tumor / Nephroblastoma)

​Hii ni saratani ya figo inayowapata zaidi watoto wenye umri wa miaka 3 hadi 4. Mara nyingi huathiri figo moja, lakini inaweza kuathiri zote mbili.

​Dalili kuu: Uvimbe mkubwa tumboni unaoweza kuhisika kwa kugusa, maumivu ya tumbo, damu kwenye mkojo, na shinikizo la juu la damu.

​5. Saratani ya Mishipa ya Fahamu (Neuroblastoma)

​Saratani hii huanzia kwenye seli za neva ambazo hazijakomaa (neuroblasts). Mara nyingi huanzia kwenye tezi zilizo juu ya figo (adrenal glands), lakini inaweza kuanzia tumboni, kifuani, au kwenye uti wa mgongo.

​Dalili kuu: Tumbo kuvimba, maumivu ya mifupa, na macho kuonekana kama yana weusi au kuvimba (ikiwa imesambaa).

​6. Saratani ya Ubongo na Uti wa Mgongo (Brain Tumors)

​Hili ni kundi la uvimbe unaotokea kwenye mfumo mkuu wa fahamu. Kuna aina nyingi tofauti (kama vile Medulloblastoma au Glioma).

​Dalili kuu: Maumivu makali ya kichwa (hasa asubuhi), kichefuchefu na kutapika asubuhi, matatizo ya kuona, mtoto kukosa urari wa mwili (balance) anapotembea, na mabadiliko ya ghafla ya tabia.

​7. Saratani ya Mifupa na Misuli (Sarcomas)

​Zinahusisha tishu ngumu na laini za mwili:

​Osteosarcoma na Ewing Sarcoma: Saratani za mifupa zinazowapata zaidi watoto wakubwa na vijana balehe, mara nyingi zikishambulia mifupa mirefu ya miguu au mikono.

​Rhabdomyosarcoma: Saratani inayoshambulia misuli ya mifupa (skeletal muscles) na inaweza kutokea sehemu yoyote mwilini.

​💡 Ujumbe wa Muhimu wa Kiafya

​Tofauti na watu wazima, saratani nyingi za watoto zinatibika kwa kiwango kikubwa zikigundulika mapema. Changamoto kubwa iliyopo ni ucheleweshwaji wa utambuzi kwa sababu dalili zake za awali zinaweza kufanana na magonjwa ya kawaida ya watoto (kama malaria au minyoo).

​Ukiona mabadiliko yoyote yasiyo ya kawaida, uvimbe usio na maumivu, au mtoto anaumwa mara kwa mara bila kupona baada ya matibabu ya kawaida, ni muhimu kuwahi hospitali kubwa kwa ajili ya vipimo vya kina.