Ukoma (Leprosy), unaojulikana pia kisayansi kama Hansen's Disease, ni ugonjwa sugu wa kuambukiza unaosababishwa na bakteria wanaoitwa Mycobacterium leprae.
Ugonjwa huu una historia ndefu sana na hapo zamani ulikuwa unaogopwa kutokana na unyanyapaa na ulemavu unaoweza kujitokeza. Hata hivyo, leo hii ukoma unatibika kabisa, na mtu akianza matibabu mapema hapati ulemavu wowote.
Hapa kuna mambo muhimu unayopaswa kufahamu kuhusu ugonjwa huu:
1. Ugonjwa Huu Unaambukizwaje?
Tofauti na imani potofu za kishirikina au dhana kuwa ukoma unaambukiza kwa kugusa tu, ukweli ni kwamba:
Njia ya Maambukizi: Bakteria huenea kwa njia ya hewa kupitia matone madogo ya majimaji (droplets) yanayotoka puani au mdomoni mwa mtu mwenye ukoma ambaye huanza matibabu, pale anapokohoa au kupiga chafya.
Mazingira ya Hatari: Maambukizi yanahitaji muda mrefu na wa karibu sana (miezi au miaka) ya kuishi na mtu mwenye ugonjwa huo ambao haujatibiwa. Hupati ukoma kwa kushikana mikono, kuketi karibu na mgonjwa kwenye usafiri, au kushirikiana chakula.
Kinga ya Asili: Zaidi ya 95% ya watu wote duniani wana kinga ya asili ya miili yao inayoweza kupambana na kuua bakteria hawa wakionekana.
2. Kipindi cha Atamizi (Incubation Period)
Bakteria wa ukoma wanakua na kuzaliana kwa polepole sana.
Dalili za ugonjwa zinaweza kuchukua wastani wa miaka 3 hadi 5 kujitokeza tangu siku mtu alipoambukizwa.
Katika mazingira machache, dalili zinaweza kuchukua hadi miaka 20 kujitokeza, jambo linalofanya iwe vigumu kubaini ni lini hasa maambukizi yalitokea.
3. Dalili za Ukoma
Bakteria wa ukoma hushambulia hasa ngozi na mishipa ya fahamu ya pembezoni (peripheral nerves). Dalili kuu ni pamoja na:
A. Dalili kwenye Ngozi
Madoa kwenye ngozi (patches) ambayo yanakuwa na rangi hafifu (nyepesi) kuliko ngozi ya kawaida, au kuwa na rangi nyekundu.
Kupoteza hisia: Hii ndiyo dalili ya kipekee zaidi. Sehemu yenye doa hilo inakuwa haihisi maumivu, baridi, wala joto (ukichoma na kitu chenye ncha kali au moto, mtu hahisi).
Ngozi kuwa kavu, ngumu, au kukatika nywele kwenye maeneo yaliyoathirika.
B. Dalili kwenye Mishipa ya Fahamu
Mishipa ya fahamu kuvimba na kuwa mikubwa (hasa maeneo ya kiwiko cha mkono, goti, au pembezoni mwa shingo).
Ganzi na udhaifu wa misuli ya mikono na miguu.
Ikitokea kwenye macho, inaweza kusababisha matatizo ya kuona au hata upofu.
Kwanini vidole hukatika? Bakteria hawali vidole kama inavyodhaniwa. Ukweli ni kwamba, kwa sababu ya kupoteza hisia (ganzi), mgonjwa anaweza kuumia, kuungua, au kupata vidonda miguuni/mikononi bila kujua. Vidonda hivyo vikipata maambukizi ya bakteria wengine (secondary infections) na yasipotibiwa, hupelekea mifupa na tishu kufanya uozo na hatimaye kukatika.
4. Aina za Ukoma
Kulingana na shirika la Afya Duniani (WHO), ukoma umegawanywa katika makundi makuu mawili kwa malengo ya matibabu:
Paucibacillary (PB): Mgonjwa anakuwa na madoa machache kwenye ngozi (1 hadi 5) na bakteria hawaonekani kirahisi kwenye vipimo vya ngozi.
Multibacillary (MB): Mgonjwa anakuwa na madoa mengi (zaidi ya 5) na bakteria wanakuwa wengi na wameenea zaidi mwilini.
5. Tiba ya Ukoma
Ukoma unatibika kwa kutumia mchanganyiko wa dawa za antibiotiki unaojulikana kama Multi-Drug Therapy (MDT).
Aina ya Dawa: Mchanganyiko huu unajumuisha dawa kama Dapsone, Rifampicin, na Clofazimine.
Muda wa Tiba: Tiba huchukua miezi 6 (kwa aina ya PB) au miezi 12 (kwa aina ya MB).
Ufanisi: Mgonjwa anapoanza tu kutumia dozi ya kwanza ya MDT, anakuwa hawezi tena kuambukiza watu wengine. Dawa hizi hutolewa bila malipo yoyote katika vituo vya afya vya serikali kote nchini.
Changamoto ya Sasa: Unyanyapaa
Licha ya kwamba ugonjwa huu unatibika kirahisi, changamoto kubwa iliyobaki katika jamii ni unyanyapaa (stigma). Elimu inahitajika kufahamisha jamii kuwa wagonjwa walioanza tiba hawana hatari yoyote ya kuambukiza, na wale waliopata ulemavu kabla ya matibabu wanahitaji msaada na huduma za utengamao (rehabilitation) ili kuishi maisha yenye tija.
Luguli Healthcare Tips
Kumbuka kutembelea kliniki yetu Buguruni kwa ushauri zaidi wa kitaalamu kuhusu afya yako. Afya yako ni jukumu letu.
