Malaria ni ugonjwa hatari wa kuambukiza unaosababishwa na vimelea vya hadhi ya protozoa vinavyoitwa Plasmodium. Ugonjwa huu huenezwa kwa binadamu kupitia kung'atwa na mbu jike wa aina ya Anopheles aliyeambukizwa.
Ugonjwa huu usipodhibitiwa mapema unaweza kusababisha madhara makubwa mwilini, ikiwemo upungufu mkubwa wa damu (anemia) na malaria ya ubongo.
Jinsi Malaria Inavyotokea (Mzunguko wa Maambukizi)
Mchakato wa jinsi mtu anavyopata malaria una hatua kuu zifuatazo:
1. Kung'atwa na Mbu (Uambukizaji)
Wakati mbu jike wa Anopheles mwenye vimelea vya malaria anapomng'ata binadamu ili kufyonza damu, anaingiza mate yake kwenye mishipa ya damu ya binadamu ili kuzuia damu isigande. Pamoja na mate hayo, anaingiza vimelea vya malaria vilivyo katika hatua ya sporozoites.
2. Hatua ya Kwenye Ati (Liver Stage)
Vimelea hivyo (sporozoites) husafiri haraka kupitia mfumo wa damu hadi kufika kwenye ini ndani ya dakika 30 hivi. Vikifika kwenye ini, vinaingia ndani ya seli za ini na kuanza kuzaliana kwa kasi kwa njia isiyo ya kijinsia (schizogony). Hatua hii huchukua kati ya siku 7 hadi 14, na kwa kawaida mtu huwa haonyeshi dalili zozote za ugonjwa (asymptomatic).
3. Hatua ya Kwenye Seli Nyekundu za Damu (Blood Stage)
Seli za ini zikijaa vimelea, hupasuka na kuachia vimelea vipya vinavyoitwa merozoites kwenye mzunguko wa damu. Vimelea hivi hushambulia seli nyekundu za damu (Red Blood Cells - RBCs). Ndani ya seli hizi, vimelea huendelea kuzaliana na kusababisha seli hizo kupasuka kila baada ya masaa 48 hadi 72 (kulingana na aina ya Plasmodium).
Kumbuka: Kupasuka kwa seli hizi nyekundu za damu na kuachiliwa kwa sumu (toxins) mwilini ndiko kunakosababisha dalili za malaria kama vile homa kali, kutetemeka, maumivu ya kichwa, na viungo.
4. Kuendelea kwa Mzunguko
Baadhi ya vimelea vilivyopo kwenye damu hugeuka kuwa seli za uzazi (kiume na kike) zinazoitwa gametocytes. Mbu mwingine wa Anopheles asiye na ugonjwa akimng'ata mtu huyu mwenye malaria, anafyonza seli hizi za uzazi. Vimelea hivi huenda kuungana na kuzaliana kijinsia ndani ya tumbo la mbu, na hatimaye kusafiri hadi kwenye tezi za mate za mbu huyo, tayari kumwambukiza mtu mwingine.
Aina Kuu za Vimelea vya Malaria (Plasmodium)
Kuna aina tano za vimelea vinavyosababisha malaria kwa binadamu, lakini zifuatazo ni muhimu zaidi:
Plasmodium falciparum: Hii ndiyo aina hatari zaidi na inayoongoza kwa kusababisha vifo na kesi nyingi za malaria kali (ikiwemo malaria ya ubongo), hasa katika nchi za kitropiki kama Tanzania.
Plasmodium vivax na Plasmodium ovale: Zina tabia ya kujificha kwenye ini (hatua ya hypnozoites) na zinaweza kusababisha ugonjwa kujirudia baada ya miezi au miaka hata kama mtu alishapona.
Plasmodium malariae na Plasmodium knowlesi.
Luguli Healthcare Tips
Kumbuka kutembelea kliniki yetu Buguruni kwa ushauri zaidi wa kitaalamu kuhusu afya yako. Afya yako ni jukumu letu.
